Մեկ շաբաթ առաջ մեկնեցի ԱՄՆ՝ հստակ տեսլականով․ կառուցել գիտելիքի կամուրջ հայկական և ամերիկյան հետազոտական ու կրթական հաստատությունների միջև։
Այդ ուղևորության ամենակարևոր արդյունքը միայն ապագա համագործակցություններն ու նախագծերը չէին, որոնք ժամանակի ընթացքում կարող են կյանքի կոչվել։ Կա նաև մի նպատակ, որն ավելի դժվար է չափել, բայց գուցե շատ ավելի արժեքավոր է․ աշխարհի տարբեր անկյուններում հայերին հանդիպելու, նրանց ճանաչելու և հայրենի երկրի հանդեպ ունեցած նրանց նվիրվածությունը սեփական աչքերով տեսնելու հնարավորությունը։
Այդ հպարտությունը։ Այդ ներքին ձգողականությունը։ Այդ լուռ, բայց անսասան հավատարմությունը։
Այն երբեք չի հնանում։
Բայց նախքան խոսելը այն մասին, թե որքան հնարամիտ, ստեղծագործ և զարմանալիորեն համառ կարող ենք լինել որպես ժողովուրդ, ուզում եմ պատմել այդ ուղևորության հատկապես երկու դրվագի մասին, որոնք մնացին հիշողությանս մեջ։
Սթենֆորդի համալսարանում հանդիպում ունեի d.school-ի արհեստական բանականության հետազոտությունների ղեկավարի հետ։ Համալսարանի միջանցքներում ճանապարհս փնտրելիս, մի փոքր շփոթված ու ապակողմնորոշված, անսպասելիորեն հանդիպեցի մի մարդու, որին մինչ այդ չէի ճանաչում։
Ներկայացա, հիշատակեցի Հայաստանը, և նա ժպիտով ընդհատեց ինձ։
Պատմեց, որ ժամանակին Հայաստանում մտերիմ ընկեր է ունեցել։ Մի անգամ միասին խորոված էին պատրաստել, ի դեպ՝ խորոված բառը հայերեն արտասանեց։
Պարզվեց՝ դիմացս կանգնած մարդը դպրոցի ակադեմիական տնօրենն էր։ Իսկ նրա ընկերը, որի հետ 1990-ականներին խորոված էր կիսել, Ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի նախկին ռեկտորներից մեկն էր։
Հաջորդ հանդիպմանը մի փոքր ավելի հպարտ էի ինձ զգում։
Երբեմն մի ամբողջ ժողովրդի ներկայությունը զգալու համար բավական է մեկ անսպասելի հանդիպում, մեկ ընդհանուր հիշողություն, մեկ բառ, որն օտար միջավայրում հանկարծ հարազատ է հնչում։
Հաջորդ հանդիպումս Լարիի՝ Սթենֆորդի արհեստական բանականության նախագծման հետազոտությունների ուղղության հիմնադրի հետ էր։ Մենք զրուցեցինք արհեստական բանականության ապագայի և այն մասին, թե ուր է այն մեզ տանում։
Նրա հնչեցրած միտքը երկար մնաց մտքումս։
Նա կարծում էր, որ առնվազն առաջիկա երկու հարյուր տարիներին արհեստական բանականության համար ամենադժվար հաղթահարելի սահմաններից մեկը կլինի հուզական բանականությունը։ Եվ հենց դա, նրա համոզմամբ, պետք է դառնա մեր առաջնահերթություններից մեկը։
Մինչ նա խոսում էր, ես մտովի վերադարձա Երևանում վերջերս ունեցած մի զրույցի, որի ընթացքում քննարկում էինք իրերի ու մարդկանց շուրջ հուզական բանականություն ձևավորելու գաղափարը։
Եվ հանկարծ զգացի մի առանձնահատուկ, լուռ հպարտություն։
Ոչ թե այն պատճառով, որ հասկանում էի Լարիի միտքը, այլ որովհետև գիտակցում էի՝ մենք արդեն իսկ աշխատում ենք այդ ուղղությամբ։
Երբեմն ամենահաճելի բացահայտումներից մեկն այն է, որ այն գաղափարները, որոնք աշխարհի առաջատար կենտրոններում դեռ քննարկման առարկա են, քո սեփական միջավայրում արդեն սկսել են կյանքի կոչվել։
Այնուհետև Սան Խոսեն էր և հանդիպումը Մերի Փափազյանի հետ։
Նա այն մարդկանցից է, որոնց ներկայությունն ինքնին ոգեշնչում է․ գեղեցիկ հոգի, հպարտ հայուհի, բացառիկ առաջնորդ։ Մերին բացեց հնարավոր համագործակցության բազմաթիվ դռներ և ինձ պարգևեց այն յուրահատուկ զգացողությունը, որը հայերը երբեմն փոխանցում են միմյանց՝ աշխարհի որևէ հեռավոր անկյունում հանդիպելիս։ Այն զգացողությունը, երբ դիմացինիդ մեջ հանկարծ ճանաչում ես քեզ հարազատ մի մասնիկ։
Գուցե ընդհանուր հիշողություն է, գուցե՝ արժեքների նմանություն… Գուցե՝ մի ժառանգություն, որը չենք ընտրել, բայց որը շարունակում է ապրել մեր մեջ՝ անկախ այն բանից, թե որտեղ ենք ծնվել, որտեղ ենք ապրում կամ ինչ լեզվով ենք աշխատում։
Վերադառնալով Երևան՝ նստած էի երեք երիտասարդ հայերի՝ Վազգենի, Համբարձումի և Աշոտի կողքին։ Դիտում էի, թե ինչպես են նրանք վարում երկրում տեղի ունեցող ամենահետաքրքիր միջոցառումներից մեկը։
Նայում էի դահլիճում հավաքված խոսնակներին՝ Ռուբեն Վարդանյանին, Արամ Փախչանյանին, Նաիրա Հովակիմյանին, Արամ Սալաթյանին, Արմեն Օրուջյանին և շատ ուրիշների։
Տարբեր մարդիկ։ Տարբեր փորձառություններ։ Արմատապես տարբեր հայացքներ ու աշխարհընկալումներ։
Եվ, այնուամենայնիվ, նրանք բոլորը նույն սենյակում էին՝ Հայաստանում, միասին։
Ինձ համար այդ տեսարանը դարձավ մի յուրօրինակ ապացույց այն բանի, թե որքան հզոր և խորն է այն երևույթը, որն այսուհետ կկոչեմ Հայկական Բանականություն։
Ի վերջո, գուցե հենց սա է մեզ բոլորիս կապող ամենակարևոր թելը։
Ոչ թե աշխարհագրությունը․ մեզանից շատերն անգամ նույն երկրում չեն ապրում։
Ոչ էլ միայն լեզուն կամ ընդհանուր ծագումը։
Այլ մի բան, որն ավելի հին է, քան մեր ներկա սահմանները, և ավելի դիմացկուն, քան մեր պատմության բազմաթիվ խզումները։
Դարավոր պատմություն, որը տարածվել է աշխարհով մեկ, անցել անհամար փորձությունների միջով և, այնուամենայնիվ, ինչ-որ կերպ պահպանել իր ներքին կապը։
Ինչպե՞ս է դա հնարավոր։
Ի՞նչ կարող ենք անել այդ ժառանգության հետ այսօր։
Ահա այն հավասարումը, որին շարունակ վերադառնում եմ։
X = Արհեստական բանականություն (Artificial Intelligence, AI)
Առաջիկա տարիներին այն վերափոխելու է աշխարհի կառուցվածքը, աշխատանքի բնույթը և զբաղվածության մասին մեր պատկերացումները։
Y = Հայկական բանականություն (Armenian Intelligence, AI)
Ստեղծագործական ներուժ, որը շատ առումներով դժվար է փոխարինել արհեստական բանականությամբ։ Բանականություն, որն ունակ է ոչ միայն օգտվել նոր տեխնոլոգիաներից, այլև նպաստել դրանց զարգացմանը, ուղղորդել դրանց կիրառությունը և, գուցե, սովորեցնել դրանց այն, ինչը հնարավոր չէ հանգեցնել միայն հաշվարկի։
T = 20 տարի։
Աշխարհում զբաղվածություն ունի շուրջ երեք միլիարդ մարդ։ Հայերի համաշխարհային համայնքը կազմում է մոտ 11 միլիոն մարդ։ Եթե ենթադրենք, որ նրանց 60 տոկոսը զբաղվածություն ունի, ապա խոսքը մոտ 6,6 միլիոն մարդու ներուժի մասին է։
Այս թվերն ինքնին դեռ պատասխան չեն, բայց հարց են առաջացնում։
Եթե աշխարհագրական սահմաններն այլևս չեն սահմանափակում գիտելիքի, գաղափարների և համագործակցության տարածումը, ապա ի՞նչ դեր կարող է ստանձնել հայկական բանականությունը առաջիկա քսան տարիներին։
Ի՞նչ կարող է ստեղծել այս համաշխարհային համայնքը, եթե սովորի իր ուժերը միավորել։
Ի՞նչ կարող է առաջարկել աշխարհին, եթե իր պատմական փորձը, ստեղծագործ միտքը, կրթական ներուժն ու ձեռներեցությունը վերածի համակարգված ուժի։
Եվ ի՞նչ կլինի, եթե մենք դադարենք հայկական ներուժը դիտարկել որպես առանձին անհատների հաջողությունների հավաքածու և սկսենք այն ընկալել որպես փոխկապակցված, համագործակցող ամբողջություն։
Իմ պատասխանը հետևյալն է․ մենք շատ ավելի մոտ ենք Հայկական երազանքին, քան պատկերացնում ենք։
Մեզ անհրաժեշտ է սկսել օգտագործել այն, ինչ արդեն ունենք։
Մեր գիտելիքը։ Մեր ստեղծագործ միտքը։ Մեր համառությունը։ Մեր՝ իրար գտնելու, կապեր ստեղծելու և անհնարին թվացող գաղափարներին կյանք տալու կարողությունը։
Մեզ անհրաժեշտ է ճանաչել Հայկական Բանականությունը ոչ միայն որպես անցյալի ժառանգություն, այլև որպես ապագա կերտելու հնարավորություն։
Եվ, օ՜, մի բան էլ։
Այս ամենը պետք է անենք բարեկամական և ընկերական ուժով։
Այսօր և միշտ։
Հատուկ նշում. «Հայկական բանականություն» տերմինը հորինել է 8-ամյա աղջիկս՝ Նատալին, ով իմ առաջին պատմության իրական դրդապատճառն էր։